بدرالسادات مفیدی
روزنامه‌نگار و کنشگر سیاسی
ایران امروز در وضعیتی قرار گرفته است که نه می‌توان آن را جنگ تمام‌عیار نامید و نه صلح؛ به این معنی که آتش‌بس پایدار و توافقی که بتواند مناسبات میان ایران و آمریکا را به وضعیت عادی بازگرداند، وجود ندارد و در عین حال درگیری نیز متوقف نشده است. حملات محدود ادامه دارد، تنگه هرمز به میدان رویارویی تبدیل شده، رفت‌وآمد کشتی‌ها با اختلال جدی روبه‌روست، نفتکش‌ها هدف حمله قرار می‌گیرند و هم‌زمان فشار اقتصادی و تحریم‌ها بر زندگی مردم سنگینی می‌کند.
این وضعیت شاید در کوتاه‌مدت از جنگ تمام‌عیار کم‌هزینه‌تر به نظر برسد، اما در بلندمدت می‌تواند از آن خطرناک‌تر باشد؛ زیرا جامعه و حکومت را وارد یک فرسایش تدریجی می‌کند، بدون آنکه چشم‌انداز روشنی برای پایان آن وجود داشته باشد.
گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد که بحران تنگه هرمز دیگر صرفاً یک مسئله میان ایران و آمریکا نیست. این تنگه به نقطه تلاقی امنیت انرژی، تجارت جهانی، رقابت قدرت‌های بزرگ و امنیت کشورهای منطقه تبدیل شده است. آمریکا تلاش کرده با فشار نظامی و محاصره دریایی، صادرات نفت ایران را محدود و عبور و مرور از تنگه هرمز را کنترل کند. در مقابل، ایران نیز از موقعیت جغرافیایی و توان نظامی خود برای افزایش هزینه این سیاست استفاده کرده است. نتیجه، وضعیتی است که در آن هیچ‌یک از طرفین به پیروزی روشن و نهایی دست نیافته‌اند، اما هزینه‌های درگیری برای همه در حال افزایش است.
گزارش‌های اقتصادی نیز نشان می‌دهد که محاصره و اختلال در صادرات نفت ایران آثار جدی بر اقتصاد کشور گذاشته است. بر اساس گزارش رویترز، صادرات نفت ایران که در ماه مارس حدود دو میلیون بشکه در روز بود، در ماه اوت به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز کاهش یافته است. در بندرعباس نیز آثار این وضعیت در کاهش فعالیت بندر، از دست رفتن مشاغل و افزایش هزینه‌های زندگی مشاهده می‌شود.
مسئله اصلی اما این است که این وضعیت قرار است تا کجا ادامه پیدا کند؟ در داخل این نگرانی وجود دارد که هدف نهایی ترامپ صرفاً گرفتن چند امتیاز از ایران یا یک توافق هسته‌ای نباشد، بلکه آمریکا بخواهد از طریق فشار اقتصادی، نظامی و سیاسی، ساختار قدرت در ایران را تا نقطه تغییر و فروپاشی تحت‌فشار قرار دهد.
البته این نگرانی را نمی‌توان نادیده گرفت؛ چراکه برخی مواضع و اقدامات دولت آمریکا نیز چنین برداشتی را تقویت کرده است. از سوی دیگر اما، نباید تحلیل سیاست آمریکا را به این فرض تقلیل داد که الزاماً تصمیم گرفته است «کار حکومت ایران را یکسره کند». این سیاست می‌تواند ترکیبی از فشار حداکثری، کسب امتیاز، مهار برنامه هسته‌ای، کنترل مسیرهای انرژی و ایجاد تغییر در رفتار منطقه‌ای ایران باشد؛ و در عین حال، این سیاست ممکن است در اثر هزینه‌های جنگ و فشارهای داخلی آمریکا تغییر کند.
واقعیت مهم‌تر این است که حتی اگر هدف آمریکا تغییر بنیادین رفتار یا ساختار سیاسی ایران باشد، این به معنای آن نیست که ایران باید دیپلماسی را کنار بگذارد. برعکس، هرچه هدف طرف مقابل حداکثری‌تر باشد، حفظ کانال‌های ارتباطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
سه ماه پیش میان ایران و آمریکا تفاهمی شکل گرفت که هدف آن توقف درگیری، بازگشایی تنگه هرمز و فراهم کردن زمینه مذاکرات بعدی بود. اما این تفاهم پایدار نماند و اکنون گفت‌وگوی مستقیمی میان دو کشور برای پایان دادن به بحران وجود ندارد. بااین‌حال، مسعود پزشکیان در دهم شهریور اعلام کرد که ایران در صورت بازگشت آمریکا به تعهدات خود، آمادگی بازگشت به چارچوب تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را دارد.
اهمیت این موضع در آن است که نباید وضعیت کنونی را به‌گونه‌ای تحلیل کرد که گویی همه راه‌ها به‌طور کامل بسته شده و امکان بازگشت به تفاهم‌نامه از میان رفته است. هنوز می‌توان تفاهم‌نامه را ظرفیتی برای خروج از وضعیت پرمخاطره کنونی دانست. یکی از خطاهای راهبردی در چنین شرایطی آن است که یا تفاهم‌نامه را امری «تمام‌شده» تلقی کنیم، یا بازگشت به آن را الزاماً مساوی با پذیرش خواسته‌های آمریکا بدانیم. هر دو برداشت می‌تواند امکان‌های موجود برای خروج از بن‌بست و جلوگیری از گسترش جنگ را نادیده بگیرد.
واقعیت آن است که توافق‌ها و تفاهم‌های سیاسی، به‌ویژه در شرایط جنگ و منازعه، لزوماً زمانی که یکی از طرف‌ها از اجرای آن عقب‌نشینی می‌کند یا حتی در مواضع رسانه‌ای آن را بی‌اعتبار می‌خواند، به‌طور قطعی از میان نمی‌روند. متن یک تفاهم، حتی در صورت توقف اجرا، می‌تواند همچنان حامل زمینه‌ها، اصول و ظرفیت‌هایی باشد که در شرایطی متفاوت دوباره مورد رجوع قرار گیرد و مبنای آغاز گفت‌وگوهای جدید شود.
از این منظر، اگر در هر دو سوی درگیری اراده‌ای واقعی و جدی برای پایان دادن به جنگ و جلوگیری از تداوم وضعیت «نه جنگ، نه صلح» وجود داشته باشد، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را نباید صرفاً سندی متعلق به گذشته دانست. برخلاف آنچه ترامپ و وزیر خارجه‌اش در فضای رجزخوانی و جنگ رسانه‌ای آن را «تکه کاغذ» خواندند، این تفاهم‌نامه می‌تواند بار دیگر به نقطه‌ای برای آغاز تبدیل شود؛ نه لزوماً بازگشت به گذشته و نه پذیرش یک‌جانبه خواسته‌های طرف مقابل، بلکه نقطه شروعی برای بازگشایی مسیر گفت‌وگو، توقف حملات و درگیری‌ها، کاهش تنش و حرکت به‌سوی تفاهمی جدید و پایدارتر.
شاید مسئله اصلی دقیقاً همین باشد که به‌رغم توقف اجرای این تفاهم‌نامه و فاصله گرفتن طرف‌ها از یکدیگر، از آنجا که در مقطعی امکان رسیدن به حداقلی از تفاهم و توافق وجود داشته است، می‌توان به‌جای آنکه سیاست‌گذاری بر مبنای فرض قطعیِ شکست همه راه‌های دیپلماتیک شکل گیرد، بررسی کرد چگونه می‌توان از ظرفیت‌های باقی‌مانده این تفاهم برای گشودن دوباره دریچه مذاکره و بیرون کشیدن کشور از وضعیت فرساینده و خطرناک کنونی استفاده کرد.
چنان‌که به نظر می‌رسد ماده ۱۲ همین تفاهم‌نامه مربوط به ایجاد سازوکار اجرایی و ارتباط مستمر میان طرفین، در صورت احیا، می‌تواند به‌تدریج به کانالی برای گفت‌وگو درباره مسائل گسترده‌تر تبدیل شود. به این منظور که حتی اگر متن کامل تفاهم‌نامه، دیگر عیناً قابل احیا نباشد، منطق آن ــ یعنی توقف درگیری، ایجاد سازوکار ارتباطی، کاهش فشار اقتصادی و حرکت مرحله‌ای به‌سوی توافق ــ همچنان می‌تواند مبنای مذاکره قرار گیرد. بر این اساس، راه خروج از بلاتکلیفی موجود نیز لزوماً نباید «همه یا هیچ» باشد.
شاید بتوان از توافق‌های مرحله‌ای شروع کرد، ازجمله: کاهش حملات، ایجاد ترتیبات موقت برای تنگه هرمز، تضمین عبور و مرور امن کشتی‌ها، کاهش بخشی از فشارهای اقتصادی، ایجاد سازوکار نظارت و راستی‌آزمایی و سپس ورود به مذاکرات دشوارتر درباره مسائل هسته‌ای و امنیت منطقه‌ای. چنین الگویی نه تسلیم است و نه ادامه جنگ؛ بلکه تبدیل تدریجی منازعه به مذاکره است.
در عین حال، نباید این مسئله مهم را نادیده گرفت که تنگه هرمز در این میان، هم می‌تواند فرصتی طلایی و اهرمی مهم برای ایران باشد و هم به بزرگ‌ترین دام راهبردی کشور تبدیل شود. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، اهرم مهمی در این تنگه در اختیار دارد؛ اما استفاده مستمر و حداکثری از این اهرم می‌تواند به‌تدریج از ارزش و کارآمدی آن بکاهد. افزون بر این، کشورهای منطقه و قدرت‌های اقتصادی جهان نیز در تلاش‌اند راه‌های جایگزین بیابند و وابستگی خود را به تنگه هرمز کاهش دهند. از سوی دیگر، هرچه اختلال در تردد و فعالیت در تنگه هرمز طولانی‌تر شود، پیامدهای آن تنها متوجه آمریکا یا کشورهای غربی نخواهد بود و اقتصاد ایران نیز از آن آسیب خواهد دید. بنابراین، تنگه هرمز را نباید صرفاً یک ابزار نظامی دید؛ بلکه می‌توان و باید آن را به‌عنوان یک اهرم دیپلماتیک نیز در نظر گرفت.
اگر ایران بتواند از طریق ترتیباتی مرحله‌ای و با تضمین‌های متقابل، عبور امن و کنترل‌شده کشتی‌ها را تسهیل کند، می‌تواند این اقدام را نه به‌عنوان عقب‌نشینی، بلکه به‌عنوان ابتکار صلح و کاهش تنش عرضه کند. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که دیپلماسی می‌تواند جایگزین بخشی از منطق نظامی شود.
در این میان نگاه‌ها به چین دوخته شده است، اما آیا چین می‌تواند میان ایران و آمریکا میانجی‌گری کند؟ شاید پاسخ واقع‌بینانه بله باشد، اما نه به‌عنوان ناجی ایران. چین منافع خود را دارد و البته امنیت انرژی، ثبات منطقه، تجارت جهانی و استمرار جریان نفت برای چین اهمیت حیاتی دارد. بااین‌حال چین در سال‌های اخیر نیز نشان داده است که در سیاست خارجی خود حاضر نیست به‌خاطر ایران وارد رویارویی مستقیم و پرهزینه با آمریکا شود؛ چراکه این کشور نیز پیش از هر چیز بازیگری است که در پی تأمین منافع ملی و راهبردی خود است.
تحلیل‌های منتشرشده درباره سیاست چین در جنگ آمریکا با ایران نیز بر همین نکته تأکید دارند که نگرانی اصلی پکن، نه پیروزی ایران یا آمریکا، بلکه پیامدهای جنگ برای منافع اقتصادی، محیط راهبردی و آزادی عمل چین است. البته چین رسماً از بازگشت به مذاکره و کاهش تنش حمایت کرده و درباره تنگه هرمز بر ضرورت عبور امن و بدون مانع تأکید کرده است.
بنابراین نباید انتظار داشت چین برای منافع ایران با آمریکا بجنگد؛ اما می‌توان از هم‌پوشانی منافع چین و ایران استفاده کرد. چین از بسته ماندن تنگه هرمز، بی‌ثباتی بازار انرژی و ادامه جنگ زیان می‌بیند. کشورهای عرب منطقه نیز از همین وضعیت آسیب می‌بینند. اروپا نیز خواهان ثبات انرژی است. حتی آمریکا، با وجود بهره‌گیری از فشار نظامی، نمی‌تواند نسبت به هزینه‌های طولانی شدن جنگ بی‌تفاوت باشد.
اینجاست که یک دیپلماسی چندجانبه می‌تواند شکل بگیرد و به‌جای اینکه از چین خواسته شود «ایران را نجات دهد»، باید از چین بخواهیم برای ایجاد شرایطی که همه طرف‌ها بتوانند از بن‌بست خارج شوند، نقش‌آفرینی کند. این تفاوت کوچکی نیست؛ چین قدرت بزرگی است و می‌تواند میانجی باشد، اما این واقعیت را نیز باید پذیرفت که حتی اگر چین بخواهد نقش بیشتری ایفا کند، بعید است بتواند آمریکا را به پذیرش خواسته‌های ایران وادار کند.
از همین‌رو، سیاست خارجی ایران نباید بر این فرض بنا شود که «چین می‌آید و مسئله را حل می‌کند». چنین انتظاری می‌تواند به یک خطای راهبردی تبدیل شود. چین زمانی نقش مؤثرتری خواهد داشت که ایران و آمریکا هر دو به این نتیجه برسند که ادامه وضع موجود پرهزینه‌تر از رسیدن به یک توافق محدود و مرحله‌ای است. حتی کشورهای منطقه نیز اکنون برای افزایش نقش چین در حل مسئله تنگه هرمز تلاش می‌کنند، زیرا ادامه بحران به منافع اقتصادی و امنیتی آن‌ها نیز آسیب زده است. بنابراین، نقش چین بیشتر می‌تواند ایجاد انگیزه، تسهیل ارتباط و فراهم کردن زمینه باشد.
در این میان دشوارتر از مسئله خارجی، مسئله داخلی است؛ زیرا به‌رغم بی‌اعتمادی جدی به رفتار و سیاست‌های آمریکا، شاید مهم‌ترین مانع در مسیر خروج از بحران، نه واشینگتن بلکه تهران باشد. در داخل ایران، پس از ماه‌ها درگیری، فشار اقتصادی و خسارت‌های انسانی، نیروهایی وجود دارند که هرگونه مذاکره با آمریکا را عقب‌نشینی یا تسلیم تلقی می‌کنند. در مقابل، بخش دیگری از جامعه و جریان‌های سیاسی بر این باورند ادامه وضعیت کنونی، هزینه‌هایی به کشور تحمیل می‌کند که دیگر قابل تحمل نیست. این در حالی است که اگر مذاکره به معنای پذیرش بی‌قیدوشرط خواسته‌های آمریکا تعریف شود، طبیعی است که با مقاومت روبه‌رو شود، اما مذاکره الزاماً به معنای پذیرش خواسته‌های طرف مقابل نیست؛ می‌تواند ابزاری برای تأمین منافع ملی، کاهش هزینه‌های جنگ و بحران و دستیابی به توافقی مبتنی بر امتیازهای متقابل باشد.
از این منظر، ایران لازم نیست میان «تسلیم» و «جنگ» یکی را انتخاب کند. راه سومی وجود دارد که آن مذاکره از موضع حفظ منافع ملی است؛ مذاکره‌ای که در آن امنیت و تمامیت ارضی ایران، استقلال تصمیم‌گیری، منافع اقتصادی و حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای موضوع مذاکره باشند، اما اصل آن‌ها از پیش واگذار نشود.
در تمام این محاسبات ژئوپلیتیک، اما نباید مهم‌ترین متغیر را که همان مردم ایران هستند، فراموش کرد. جنگ، تحریم و محدودیت‌های ناشی از بحران برای تحلیلگران ممکن است مجموعه‌ای از اعداد، شاخص‌ها و نمودارها باشد؛ اما برای مردم، به معنای گرانی، کاهش قدرت خرید، بی‌ثباتی پول ملی، دشواری تأمین کالا، کاهش فرصت‌های شغلی و نگرانی دائمی از آینده است. به همین دلیل، ارزیابی پیامدهای بحران نباید صرفاً بر مبنای موازنه‌های نظامی و ژئوپلیتیک انجام شود، بلکه باید هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی آن نیز در محاسبات قرار گیرد.
بسته یا نیمه بسته ماندن تنگه هرمز نیز صرفاً یک مسئله ژئوپلیتیک و امنیتی نیست؛ پیامدهای مستقیم و گسترده‌ای بر اقتصاد کشور و زندگی روزمره مردم دارد. کاهش صادرات نفت، دشوارتر شدن ورود کالا و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و مبادلات، به‌تدریج خود را در افزایش قیمت‌ها، کاهش قدرت خرید و تشدید فشار بر معیشت خانوارها نشان می‌دهد. افزون بر این، اعمال تحریم‌های جدید و محدودتر شدن مسیرهای مبادلات مالی و تجاری، می‌تواند فشار مضاعفی بر اقتصاد کشور وارد کند. کاهش درآمدهای ارزی، دشوارتر شدن تأمین کالاهای اساسی و مواد اولیه و افزایش هزینه‌های تولید و تجارت، در نهایت آثار بحران را از حوزه سیاست خارجی به متن زندگی روزمره مردم منتقل خواهد کرد.
از این‌رو، تداوم این وضعیت را نمی‌توان صرفاً در سطح موازنه قدرت میان دولت‌ها و تحولات منطقه‌ای ارزیابی کرد. مسئله اصلی این است که هر تصمیم سیاست خارجی، در نهایت هزینه‌ها و پیامدهایی برای جامعه ایران دارد. سیاستی که نتواند میان الزامات امنیت ملی، منافع اقتصادی و ظرفیت اجتماعی کشور تعادل برقرار کند، ممکن است در کوتاه‌مدت قابل دوام به نظر برسد، اما در بلندمدت با فرسایش سرمایه اجتماعی و کاهش توان تاب‌آوری جامعه مواجه خواهد شد. تاب‌آوری ملی صرفاً به معنای افزایش ظرفیت تحمل مردم نیست؛ بلکه به معنای ایجاد شرایطی است که مردم احساس کنند هزینه‌های بحران مدیریت می‌شود و چشم‌اندازی روشن برای کاهش فشارها و بازگشت به ثبات وجود دارد.
در چنین شرایطی، اتکا صرف به «تحمل مردم» نمی‌تواند مبنای پایداری یک سیاست ملی باشد. جامعه ممکن است در شرایط اضطراری هزینه‌هایی را تحمل کند، اما ظرفیت تحمل، نامحدود نیست و بدون چشم‌انداز روشن برای کاهش بحران و بهبود شرایط، فرسوده می‌شود.
تاب‌آوری ملی زمانی پایدار است که علاوه بر توان اقتصادی و امنیتی، بر اعتماد عمومی، رضایت اجتماعی، مشارکت مردم و احساس برخورداری از نقش مؤثر در سرنوشت کشور استوار باشد.
بنابراین، حفظ تاب‌آوری ملی صرفاً به معنای افزایش ظرفیت تحمل جامعه نیست؛ بلکه به معنای کاهش هزینه‌های قابل پیشگیری، کاستن از فشارهای اقتصادی و اجتماعی و ایجاد افقی روشن برای خروج از وضعیت بحرانی است. هرچه فاصله میان تصمیم‌های سیاسی و مطالبات و توان واقعی جامعه بیشتر شود، هزینه حفظ وضع موجود نیز افزایش خواهد یافت.
بر این اساس، به نظر می‌رسد خروج ایران از وضعیت فعلی، بیش از یک تصمیم مقطعی، به یک راهبرد چندلایه و مرحله‌ای نیاز دارد.
اول، حفظ کانال‌های مذاکره مستقیم یا غیرمستقیم با آمریکا، حتی در شرایطی که دستیابی به یک توافق جامع در کوتاه‌مدت ممکن نباشد، می‌تواند یکی از مسیرهای کاهش تنش باشد.
دوم، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد می‌تواند با اصلاحات و بازتعریف متناسب با شرایط جدید، نقطه شروعی برای حرکت به‌سوی یک توافق مرحله‌ای باشد؛ توافقی که الزاماً همه مسائل را یکجا حل نکند، اما امکان کاهش تدریجی تنش‌ها را فراهم آورد.
سوم، مسئله تنگه هرمز نیز می‌تواند از یک موضوع صرفاً نظامی و امنیتی به بخشی از دستور کار مذاکرات تبدیل شود. تأمین امنیت و آزادی کشتیرانی در برابر کاهش فشارهای اقتصادی و توقف حملات، می‌تواند در قالب یک توافق مرحله‌ای و مبتنی بر اقدامات متقابل مورد بررسی قرار گیرد.
چهارم، ظرفیت کشورهایی مانند چین، عمان، قطر، پاکستان و کشورهای اروپایی می‌تواند برای تسهیل گفت‌وگوها و ایجاد کانال‌های ارتباطی مورد استفاده قرار گیرد؛ بدون آنکه مسئولیت تصمیم‌گیری و حل‌وفصل مسئله به این کشورها واگذار شود.
پنجم، در داخل کشور نیز شکل‌گیری یک اجماع حداقلی درباره ضرورت کاهش تنش می‌تواند راهگشا باشد. چنین اجماعی لزوماً به معنای توافق بر سر همه مسائل سیاست خارجی نیست؛ بلکه می‌تواند بر یک اصل محدود اما مهم استوار باشد: ادامه وضعیت فرسایشی کنونی، هزینه‌هایی برای کشور ایجاد می‌کند که باید از طریق راه‌های سیاسی و مذاکره‌ای کاهش یابد.
و سرانجام، تفکیک میان «مقاومت» و «عدم مذاکره» اهمیت اساسی دارد. مقاومت می‌تواند به معنای دفاع از منافع ملی و حفظ قدرت چانه‌زنی در جریان مذاکره باشد، همان‌گونه که مذاکره نیز لزوماً به معنای عقب‌نشینی یا تسلیم نیست. در چنین چارچوبی، مذاکره نه نقطه مقابل مقاومت، بلکه می‌تواند یکی از ابزارهای تأمین منافع ملی باشد.
وضعیت امروز بسیار دشوار است. آمریکا فشار اقتصادی و نظامی را افزایش داده، ایران نیز حاضر نیست به‌سادگی از اهرم‌های خود عقب‌نشینی کند و اعتماد میان دو طرف به‌شدت آسیب دیده است. گزارش‌های فعلی حتی از آن حکایت دارند که جنگ هنوز پایان روشنی ندارد و درگیری در سطح پایین همچنان ادامه دارد. اما همین وضعیت یک واقعیت دیگر را نیز نشان می‌دهد: هیچ‌یک از طرفین هنوز نتوانسته‌اند مسئله را به‌طور کامل حل کنند. آمریکا نتوانسته با فشار نظامی و اقتصادی به یک پایان سیاسی روشن برسد. ایران نیز نتوانسته با استفاده از اهرم‌های نظامی و تنگه هرمز، فشارها را از خود دور کند. منطقه نیز هزینه سنگین بی‌ثباتی را می‌پردازد و چین و دیگر قدرت‌های اقتصادی نمی‌توانند برای همیشه نسبت به اختلال در مسیرهای انرژی بی‌تفاوت بمانند.
این همان نقطه‌ای است که دیپلماسی می‌تواند دوباره وارد شود؛ زیرا فرصت هنوز از بین نرفته است. البته راه خروج احتمالاً نه در یک توافق بزرگ و تاریخی، بلکه در مجموعه‌ای از توافق‌های کوچک، مرحله‌ای و قابل راستی‌آزمایی شکل خواهد گرفت. ممکن است نخستین گام، فقط کاهش حملات باشد؛ گام دوم، ترتیبات تنگه هرمز؛ گام سوم، کاهش بخشی از تحریم‌ها؛ و سپس مذاکره درباره مسائل دشوارتر.
برای آغاز این مسیر اما یک تغییر ذهنی ضروری است؛ باید پذیرفت که هدف سیاست خارجی پیروزی بر طرف مقابل نیست، بلکه هدف، تأمین منافع کشور است. اگر ادامه جنگ، ایران را فقیرتر، منزوی‌تر و آسیب‌پذیرتر کند، حتی مقاومت موفق نظامی نیز ممکن است به شکست راهبردی تبدیل شود و اگر توافقی بدون حفظ منافع ملی مورد پذیرش قرار بگیرد، صلح نیز می‌تواند به شکست دیگری تبدیل شود.
به نظر می‌رسد راه درست جایی میان این دو قرار دارد؛ نه تسلیم و نه جنگ بی‌پایان.
نه اعتماد ساده‌لوحانه به آمریکا، نه قطع کامل ارتباط با آن.
نه انتظار نجات از چین، نه نادیده گرفتن ظرفیت چین.
نه واگذاری منافع ملی، نه قربانی کردن مردم برای حفظ یک بن‌بست.
ایران اینک به یک راه خروج نیاز دارد؛ راهی که در آن صلح به معنای تسلیم نباشد و مقاومت نیز به معنای ادامه فرسایش کشور تلقی نشود. به همین خاطر مهم‌ترین وظیفه سیاست خارجی ایران در این مقطع، می‌تواند تبدیل وضعیت «نه جنگ، نه صلح» به مسیری مرحله‌ای از «نه جنگ» به «صلح پایدار» باشد.
