
(گزارشی تحلیلی از نشست گروه جامعهشناسی خانواده انجمن جامعهشناسی ایران)
روز جمعه دوم مرداد ۱۴۰۵، برنامه دیدار مخاطبان با «نیما رضایی»، مشهور به «نیما تکیدو»، یوتیوبر ایرانی و «امیر جیزد» در مجموعه ایرانمال تهران، با حضوری بسیار فراتر از ظرفیت پیشبینیشده روبهرو شد. پنجهزار بلیت رایگان این برنامه در مدت کوتاهی رزرو شده بود؛ اما شمار حاضران از ظرفیت محل برگزاری فراتر رفت، راهروها و بخشهایی از مجموعه مملو از جمعیت شد و در نهایت برنامه ادامه نیافت. ویدیوهای منتشرشده، ازدحام نوجوانان و جوانان، دشواری خروج چهرههای اصلی برنامه و آسیبدیدگی نیما تکیدو را نشان میدادند. به گزارش ایرنا درباره شمار دقیق حاضران آمار مستقلی منتشر نشد و اعداد ذکرشده در رسانهها از چند هزار تا دهها هزار نفر متفاوت بود؛ بنابراین، در تحلیل علمی این رویداد نباید بر برآوردهای تأییدنشده تکیه کرد. آنچه قطعی به نظر میرسد، فاصله چشمگیر میان ظرفیت رسمی برنامه و شمار متقاضیان حضور در آن است.
در این گزارش میخواهم نه در حد توصیف، بلکه عمیقتر از آنچه رخ داده است بحث کنم. این واقعه نخستین نمونه از قدرت بسیجکنندگی چهرههای فرهنگی و رسانهای در ایران نبود. در آبان ۱۳۹۳، درگذشت مرتضی پاشایی و حضور گسترده مردم، بهویژه جوانان، در جلوی درب بیمارستان، مراسم تشییع و گردهماییهای پس از آن، جامعه و حتی بسیاری از جامعهشناسان را غافلگیر کرد. تقریباً از همان زمان، تغییر گروههای مرجع، نقش موسیقی عامهپسند، گسترش شبکههای ارتباطی و ظهور شکلهای تازه ابراز عاطفه جمعی در کانون بحثهای جامعهشناختی قرار گرفت.
در سالهای بعد، شکلگیری اجتماعات هواداری پیرامون امیرحسین مقصودلو، مشهور به امیر تتلو، استقبال از برخی بلاگرها و نویسندگان فعال در شبکههای اجتماعی و حضور گسترده نوجوانان در گردهماییهایی مانند تجمع دهههشتادیها در مرکز خرید کوروش در سال ۱۳۹۵، نشان داد که با رخدادهایی تصادفی و کاملاً منفرد مواجه نیستیم. فراخوان آببازی در بوستان آبوآتش در سال ۱۳۹۰، تجمع مرکز خرید کوروش، مراسم مربوط به برخی چهرههای فضای مجازی و سرانجام رویداد ایرانمال، اجزای فرایندی طولانیترند که از جابهجایی سازوکارهای شهرت، نفوذ و بسیج اجتماعی حکایت دارد.
به همین دلیل، گروه جامعهشناسی خانواده انجمن جامعهشناسی ایران، با همکاری شورای دانشجویی انجمن، روز دوشنبه دوم شهریور ۱۴۰۵ نشست هماندیشی «مرجعیت نوظهور؛ آسیب اجتماعی یا اعلام حضور نسلی» را برگزار کرد. این نشست با حضور شماری از دانشجویان، استادان و متخصصان حوزه نوجوانی و جوانی شکل گرفت تا رویداد ایرانمال نه بهعنوان یک شگفتی زودگذر رسانهای، بلکه بهمنزله نشانهای از یک تحول اجتماعی بررسی شود.
توصیف واقعیت؛ پیش از داوری
نخستین ضرورت در تحلیل رویداد ایرانمال، ارائه توصیفی دقیق و پرهیز از بزرگنمایی، سادهسازی یا اخلاقیکردن مسئله است. نیما تکیدو، برخلاف برخی توصیفهای اولیه، نوجوانی گمنام و بدون رسانه نبود. او جوانی فعال در یوتیوب و شبکههای اجتماعی است که پیش از این رویداد، با انتشار مستمر محتوای طنز، سرگرمی و روایتهای روزمره، مخاطبان فراوانی به دست آورده بود. بنابراین، آنچه در ایرانمال رخ داد نتیجه ناگهانی انتشار یک پیام از سوی فردی ناشناخته نبود؛ بلکه صورت عینی شبکهای از ارتباطات بود که طی زمان در فضای دیجیتال شکل گرفته بود.
پس از آنکه این یوتیوبر جوان (نیما)، چهرهای نامآشنا برای نوجوانان، اعلام کرد که در ایرانمال حضور خواهد داشت، پنجهزار بلیت رایگان برنامه در مدت کوتاهی رزرو شد و مخاطبانی بیش از ظرفیت پیشبینیشده به ایرانمال آمدند. بخشی از حاضران را نوجوانانی تشکیل میدادند که با همراهی والدین خود در محل حضور یافته بودند. این امر نشان میدهد که تجمع را نمیتوان صرفاً «نافرمانی نوجوانان»، «هیجان کنترلنشده» یا «رفتاری خارج از خانواده» دانست. خانواده نیز در بسیاری از موارد در امکانپذیر شدن این حضور مشارکت داشته است.
از سوی دیگر، تبدیل یک ارتباط آنلاین به حضور فیزیکی جمعی اهمیت زیادی دارد. مخاطبانی که در وضعیت عادی بهصورت پراکنده و فردی محتوای یک یوتیوبر را دنبال میکردند، در ایرانمال یکدیگر را دیدند و از وجود یک اجتماع هواداری گسترده آگاه شدند. به بیان دیگر، اجتماع مجازی برای ساعاتی به جمعیتی واقعی در فضای شهری تبدیل شد. این انتقال از «دنبال کردن» به «حضور»، مسئله اصلی رویداد است.
مرجعیت نوظهور به چه معناست؟
مرجعیت اجتماعی لزوماً به معنای برخورداری از دانش تخصصی، منزلت رسمی یا توانایی هدایت همه ابعاد زندگی مخاطبان نیست. یک فرد ممکن است در زمینه سبک زندگی، زبان، پوشش، سرگرمی، مصرف، روابط همسالان یا تفسیر تجربههای روزمره به مرجع تبدیل شود، بدون آنکه مخاطب او را در امور علمی یا سیاسی صاحبنظر بداند.
از اینرو، بهتر است بهجای سخنگفتن از «انتقال کامل مرجعیت»، از چندپاره شدن و تخصصی شدن مراجع سخن بگوییم. نوجوان ممکن است اطلاعات درسی را از معلم، حمایت عاطفی را از خانواده، خبر را از شبکه اجتماعی و الگوی گفتار و سبک زندگی را از یک اینفلوئنسر دریافت کند. مراجع جدید الزاماً جای مراجع پیشین را بهطور کامل نمیگیرند؛ بلکه در کنار آنها، گاه در رقابت با آنها و گاه در خلأ ناشی از ضعف آنها عمل میکنند.
پژوهشهای ارتباطی، رابطهای را که مخاطب با یک چهره رسانهای برقرار میکند، «رابطه فرااجتماعی» مینامند؛ رابطهای عمدتاً یکسویه که در آن مخاطب، بر اثر مشاهده مکرر و آشنایی با جزئیات زندگی و زبان چهره رسانهای، احساس نزدیکی و شناخت پیدا میکند. اینفلوئنسرها با سخنگفتن مستقیم با دوربین، نمایش زندگی روزمره، پاسخ به مخاطبان و استفاده از زبانی صمیمی، فاصله میان «ستاره» و «هوادار» را کمتر از رسانههای سنتی نشان میدهند.
یافتههای پژوهشی نشان میدهد که پیوندهای فرااجتماعی میتوانند بر نگرش، احساس کارآمدی جمعی و حتی آمادگی مخاطبان برای مشارکت در یک کنش جمعی اثر بگذارند. تکرار مواجهه با پیام یک اینفلوئنسر نیز میتواند این اثر را تقویت کند.
مطالعات جدید از اینفلوئنسرها بهعنوان «همسالان برتر دیجیتال» نیز یاد میکنند؛ افرادی که نوجوان آنها را به خود نزدیک میبیند، اما در عین حال برایشان نفوذ، دسترسی و جذابیتی بیشتر از همسالان عادی قائل است. یک مطالعه طولی روی نوجوانان ۱۲ تا ۱۶ ساله نشان داده است نوجوانانی که اینفلوئنسر محبوب خود را «همسال برتر دیجیتال» تلقی میکنند، ممکن است وابستگی بیشتری به محتوای او و ترس بیشتری از ازدستدادن مطالب و رویدادهای مربوط به او داشته باشند. بااینحال، همین مطالعه نشان میدهد که اینفلوئنسرها لزوماً جای گفتوگو با دوستان واقعی را نمیگیرند و در مواردی میتوانند موضوعاتی تازه به گفتوگوی همسالان اضافه کنند.
این یافتهها مانع از آن میشوند که اینفلوئنسرها را ذاتاً مفید یا مضر بدانیم. مسئله اصلی، نوع محتوا، کیفیت رابطه مخاطب با تولیدکننده، میزان سواد رسانهای، شرایط خانوادگی و اجتماعی نوجوان و نحوه مدیریت فرصتها و مخاطرات این ارتباط است.
از پدیده پاشایی تا نیما تکیدو
مقایسه ماجرای مرتضی پاشایی، هواداران تتلو و تجمع نیما تکیدو به معنای یکسان دانستن این موارد نیست. پاشایی خوانندهای بود که مرگ زودهنگامش زمینه شکلگیری سوگی عمومی را فراهم کرد. تتلو با موسیقی، حاشیههای شخصی، مواضع متغیر و ارتباط مستقیم و مناقشهبرانگیز با هواداران، نوع متفاوتی از هواداری را پدید آورد. نیما تکیدو نیز از مسیر محتوای طنز و سرگرمی و ارتباط مستمر در یوتیوب شناخته شد. با وجود این تفاوتها، هر سه نمونه یک وجه مشترک دارند: فاصله میان میزان شناخت و اهمیت این چهرهها برای بخشهایی از جامعه رسمی و جایگاه آنان در جهان ذهنی مخاطبانشان.
در ماجرای پاشایی، بخشی از جامعه از وسعت سوگ عمومی شگفتزده شد. در مواجهه با تتلو نیز بسیاری از نهادهای رسمی، زمانی به گستره نفوذ او توجه کردند که جمعیت هوادارانش شکل گرفته بود. در رویداد ایرانمال نیز پرسش پرتکرار برخی بزرگسالان و حتی رسانهها این بود که «نیما تکیدو کیست؟» همین پرسش، بیش از آنکه ناآشنایی با یک فرد را نشان دهد، از فاصله میان دو زیستجهان رسانهای حکایت میکند. جهانی که هنوز شهرت را از تلویزیون، مطبوعات، دانشگاه و نهادهای رسمی میشناسد و جهانی که شهرت در آن از طریق الگوریتم، استمرار تولید محتوا، صمیمیت نمایشی و اشتراکگذاری میان کاربران ساخته میشود.
چرا نوجوانان به این چهرهها گرایش پیدا میکنند؟
توضیح این گرایش با مفاهیمی مانند «سطحی شدن نسل»، «هیجان نوجوانی» یا «فریبخوردگی» نهتنها ناکافی، بلکه مانع شناخت مسئله است. نوجوانان امروز در محیطی رشد کردهاند که تلفن همراه، ویدئوی کوتاه، بازی، یوتیوب و شبکههای اجتماعی بخشی از زندگی روزمره آنان است. برای این نسل، فضای مجازی حوزهای جدا از زندگی واقعی نیست؛ بلکه بخشی از واقعیت اجتماعی است.
اینفلوئنسرها معمولاً با زبان رسمی سخن نمیگویند. آنها درباره تجربههای عادی، روابط روزمره، شوخیها، نگرانیها و علایقی حرف میزنند که نوجوان آنها را قابلفهم و نزدیک به زندگی خود مییابد. این شباهت ادراکشده، امکان همذاتپنداری را افزایش میدهد.
در مقابل، نوجوانان در بسیاری از نهادهای رسمی بیشتر در جایگاه دریافتکننده دستور، آموزش یا توصیه قرار میگیرند. مدرسه، خانواده و رسانه معمولاً درباره نوجوان سخن میگویند، اما کمتر با او وارد گفتوگویی برابر میشوند. شبکه اجتماعی، دستکم در ظاهر، امکان اظهارنظر، واکنش، بازنشر و مشارکت را فراهم میکند. از این منظر، رویداد ایرانمال را میتوان شکلی از «اعلام حضور نسلی» دانست: نسلی که میخواهد علایق، چهرهها و شیوههای ارتباطی خود را در فضای عمومی قابل مشاهده کند.
نیاز به دیده شدن، تأیید شدن و تعلق داشتن نیز اهمیت دارد. عضویت در اجتماع هواداری به نوجوان اجازه میدهد خود را جزئی از یک «ما»ی مشترک احساس کند. حضور در رویداد، دیدن دیگر هواداران و ثبت و انتشار تجربه در شبکههای اجتماعی، این هویت جمعی را تقویت میکند.
آسیب اجتماعی یا صورت تازه مشارکت؟
تمام سعی ما برای این نشست عنوانی بود که حساس نباشد، به همین لحاظ نام نشست عمداً در قالب یک پرسش تنظیم شد: آیا مرجعیت نوظهور آسیب اجتماعی است یا اعلام حضور نسلی؟ نتیجه گفتوگوها نشان داد که قرار دادن این دو در برابر یکدیگر، همه واقعیت را توضیح نمیدهد.
خودِ علاقه نوجوان به یک یوتیوبر، حضور در گردهمایی یا شکلگیری اجتماع هواداری را نمیتوان بهخودیخود آسیب اجتماعی نامید. فرهنگ هواداری در بسیاری از جوامع پیرامون خوانندگان، ورزشکاران، بازیگران، استریمرها و تولیدکنندگان محتوا وجود دارد. حتی تجمعهای بسیار بزرگتر نیز در کشورهای دیگر رخ داده است. تفاوت مهم در نحوه برنامهریزی، مدیریت جمعیت، تأمین امنیت، مسئولیت برگزارکننده و آمادگی نهادهای شهری است. آیا براستی این آمادگی در مدیریت شهری مثل تهران وجوددارد؟ تدابیری در این باره اندیشیده شده است؟
آسیب زمانی پدید میآید که رابطه هواداری به وابستگی افراطی، اختلال در زندگی روزمره، مصرفزدگی، پذیرش غیرانتقادی پیامها یا رفتارهای پرخطر منجر شود؛ یا زمانی که برگزارکنندگان و مدیران فضاهای عمومی، قدرت بسیج یک چهره مجازی را دستکم بگیرند و ایمنی مخاطبان به خطر بیفتد. در مقابل، همین شبکهها میتوانند برای آموزش، ارتقای سلامت، مشارکت مدنی، حفاظت از محیطزیست و کنشهای خیرخواهانه نیز به کار گرفته شوند. قدرت بسیجکنندگی یک اینفلوئنسر ذاتاً منفی نیست؛ جهت و پیامد آن به نوع استفاده از این ظرفیت بستگی دارد.
اهمیت موضوع برای جامعهشناسی خانواده
این مسئله برای جامعهشناسی خانواده اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا تغییر مرجعیت بیرون از خانواده رخ نمیدهد. والدین، فرزندان و رسانهها در یک رابطه متقابل قرار دارند. در بسیاری از خانوادهها، فرزندان در زمینه فناوری از والدین آگاهترند و این امر بخشی از اقتدار دانشی والدین را تغییر داده است. از سوی دیگر، بخشی از والدین با تأمین ابزار دیجیتال، پرداخت هزینه اینترنت، همراهی فرزندان در رویدادها و حتی تشویق آنان به تولید محتوا، در شکلگیری این جهان رسانهای مشارکت دارند.
بنابراین، نمیتوان والدین را صرفاً قربانی و نوجوانان را صرفاً مسئله تلقی کرد. خانواده باید از الگوی کنترل کامل یا رهاسازی کامل عبور کند و به سمت «همراهی آگاهانه» حرکت کند؛ یعنی شناخت علایق فرزند، گفتوگو درباره محتوای مصرفی، آموزش تشخیص منابع معتبر، توجه به حریم خصوصی و کمک به ایجاد تعادل میان زندگی آنلاین و آفلاین.
در آخر و جمعبندی عرایضم تأکید میکنم که رویداد دوم مرداد ایرانمال نه نشانه فروپاشی قطعی مراجع سنتی است و نه صرفاً یک ازدحام اتفاقی. این رویداد نشانهای قابلمطالعه از تحول در تولید شهرت، شکلگیری روابط فرااجتماعی، تغییر منابع جامعهپذیری، نیاز نوجوانان به دیده شدن و تبدیل اجتماعات آنلاین به کنش جمعی در فضای واقعی است.
واکنش مناسب به این تحول، تحقیر نوجوانان، انکار محبوبیت چهرههای جدید یا برخورد صرفاً سلبی با آنان نیست. پیش از سیاستگذاری باید مخاطبان این چهرهها را شناخت. میتوانم با قاطعیت بگویم نوجوانان در ایران در برنامهها و اسناد بالادستی مورد توجه و نگاه سیاستگذار نیستند. لذا ضروری است تا بدانیم: نوجوانان عزیز ما چه کسانیاند، از چه طبقات و موقعیتهایی میآیند، چه نیازهایی دارند، چه محتوایی مصرف میکنند و چرا به یک تولیدکننده خاص اعتماد یا علاقه پیدا میکنند؟
متأسفانه رسانهها به چرایی این رخداد نپرداختند، نهادهای متولی آموزش این موضوع را نادیده گرفتند، اما بنظر میرسد ضروری است مطالعات میدانی درباره نوجوانان و مرجعیتهای دیجیتال گسترش یابد؛ خود نوجوانان در پژوهش و سیاستگذاری مشارکت داده شوند؛ خانوادهها و مربیان آموزش سواد رسانهای ببینند؛ نهادهای فرهنگی از متخصصان جوان و آشنا با زیست دیجیتال استفاده کنند؛ و برای برگزاری اجتماعات هواداری، ضوابط روشن ایمنی و مدیریت جمعیت تدوین شود.
جامعهشناسی نیز باید از غافلگیری مکرر در برابر این رخدادها فاصله بگیرد. رسالت علمی ما نه داوری شتابزده درباره علایق نسل جدید، بلکه توصیف دقیق، تبیین زمینههای اجتماعی و ارائه راهکارهایی مبتنی بر شواهد است. اگر صدای نسل جدید فقط هنگام شکلگیری ازدحام شنیده شود، مسئله صرفاً از نوجوانان نیست؛ بلکه باید درباره ضعف سازوکارهای معمول شنیدن، گفتوگو و مشارکت نیز پرسش کنیم.





